مهمترین عامل جذب مردم به مسجد و روشهای رسیدن به آن

با توجه به اینکه اسلام و آموزه‌های دینی، محبت را مؤثرترین عنصر پرورش انسان‌های شایسته و کارآمدترین ابزار پیشبرد اهداف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می‌داند،^۱ شاید بشود گفت بهترین راهکار برای پاسخ به این سؤال و جذب مردم به مسجد، محبت امام و عوامل اجرایی مسجد به مردم است. از آنجا که انسان‌ها شیفته محبت‌اند، اگر امام را دلسوز، مهربان و مخلص بیابند، جذب مسجد می‌شوند. برای ابراز محبت به مردم و جذب آن‌ها می‌شود از شیوه‌های زیر بهره برد:

نیت خوب و خیرخواهی

نیت مهم‌ترین عامل متفاوت‌شدن درجه انسان‌ها در قیامت است و خیرخواهی نه به‌عنوان وظیفه، بلکه در ذات و سرشت مؤمنان قرار داده شده است.^۲ اگر امام جماعت خیرخواه دیگران باشد و به‌دنبال سعادت مخاطبان و نه به‌دنبال موفقیت خودش باشد، یقیناً این دگرخواهی در رفتار و نوع برخوردش با دیگران اثر گذاشته^۳ و باعث انتقال حس خوبی به مخاطبانش می‌شود و در پی آن محبت او به‌عنوان عالم دینی در دل‌ها قرار می‌گیرد. همان‌گونه که امیرالمؤمنین علیهالسلام می‌فرماید: «مَنْ حَسُنَتْ نِیَّتُهُ کَثُرَتْ مَثُوبَتُهُ وَ طَابَتْ عِیشَتُهُ وَ وَجَبَتْ مَوَدَّتُهُ.»^۴

احیای سنت خدمت‌رسانی در مسجد

شاید بتوان گفت بهترین راه برای جذب مردم به مسجد و ایجاد محبت به امام جماعت و مسجد، خدمت‌کردن به آنان است؛ همان‌گونه که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله وقت اختصاصی خود در منزل را در خدمت به مردم و رسیدگی به امور آنان صرف می‌کرد.^۵ برخی از راهکارهای احیای این سنت عبارت است از:

1. پیگیری مشکلات همه اقشار محله و برطرف‌نمودن آن‌ها در حد امکان (از دانش‌آموز تا کسبه)؛

۲. ایجاد اشتغال برای جوانان و زنان بی‌سرپرست با کمک نهادهای مردمی و حمایتی؛

۳. اصلاح بین مؤمنان.^۶ بهتر است امام در این زمینه به‌همراه ریش‌سفیدان و معتمدان محل که امین و مؤمن و باتجربه هستند، برای حل مشکلات بین مردم پیش‌قدم شوند تا قبل از حضور آنان در دادگاه و... اختلافاتشان را حل نمایند. این ابتکار از جانب امام هم موجب محبت بین امام و ریش‌سفیدان می‌شود، زیرا مسجد به آنان اعتماد کرده است و هم محبت بین مردم و امام را به‌دنبال دارد، زیرا جلوی بسیاری از اتلاف وقت‌ها و هزینه‌ها را گرفته است؛

۴. کمک به فقرا و رسیدگی به ایتام.^۷

توجه به عواطف مردم

یکی از راه‌های ایجاد محبت، توجه به عواطف مردم و همراهی و همدردی در شادی‌ها و غم‌ها و گرفتاری‌های آنان است. خداوند در ستایش این خصلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله می‌فرماید: "عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم حَریصٌ عَلَیکُم بِالمُؤمِنینَ رَئوفٌ رَحیمٌ".^۸ لذا راهکارهای زیر به‌منظور رسوخ در قلوب، نتیجه‌بخش است:

۱. احوال پرسی از مردم بویژه افرادی که چند روز در مسجد حضور ندارند

2. عیادت از بیماران؛

3. شرکت در تشییع‌جنازه و مجالس ختم؛^۹

4. شرکت در عروسی‌ها (البته در صورت امکان و با رعایت آداب اجتماعی و احکام شرعی)؛

5. هدیه‌دادن.^۱۰

مداراکردن با مردم

یکی دیگر از روش‌هایی که تأثیر بسیاری در جذب مردم دارد، مداراست. مدارا روشی بسیار مرسوم و مشهود در سیره اهل بیتعلیهمالسلام است؛ چنانچه رسول خدا صلیاللهعلیهوآله می‌فرمایند: «أَمَرَنِی رَبِّی بِمُدَارَاةِ اَلنَّاسِ کَمَا أَمَرَنِی بِأَدَاءِ اَلْفَرَائِضِ»^۱۱ همچنین امیرالمؤمنین علی علیهالسلام می‌فرمایند: «ثَلاثٌ یُوجِبنَ المَحَبَّةَ: حُسنُ الخُلقِ وَ حُسنُ الرِّفقِ وَ التَّواضُعُ.»^۱۲ البته امام باید توجه داشته باشد که به بهانه مدارا، قوانین مسجد و اصول رفتاری خود را زیر پا نگذارد؛ زیرا این روند باعث ضعف قوانین و ازبین‌رفتن پایبندی به آن‌ها می‌شود.

۵. گشاده‌رویی^۱۳

گشاده‌رویی یکی از عوامل بسیار مهم و مؤثر در ایجاد دوستی و محبت است. در این زمینه امیرالمؤمنین علی علیهالسلام می‌فرمایند: «الْبَشَاشَهُ حِبَالَهُ الْمَوَدّهِ.»^۱۴

رعایت امور زیر مصداق گشاده‌رویی است:

1. سلام‌گفتن با محبت (تجربه امام جماعت موفق کشور).^۱۵

2. احترام به افراد به حسَب سن. احترامی که کودک نیاز دارد با احترام به جوان یا سالمند متفاوت است؛ لذا امام باید بر حسب نیاز افراد و علاقه آنان، احترام کند تا باعث دل‌زدگی نشود. مثلاً بلندشدن در مقابل کودک، مورد نیاز یا علاقه او نیست؛ اما برای سالمند تأثیرگذار است.

3. مصافحه با افراد. پیامبر صلیاللهعلیهوآله وقتی با افراد دست می‌دادند، دست آن‌ها را به نرمی می‌فشردند و زودتر رها نمی‌کردند.^۱۶

۶. اظهار دوستی به افراد محله

یکی دیگر از راه‌های ایجاد محبت، ابراز و اظهار دوستی در حضور یا غیاب شخص محبوب است. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله دراین‌باره می‌فرمایند: «إذا أحَبَّ أحَدُکُم أخاهُ فِی اللّه فَلیُعلِمهُ؛ فَإِنَّهُ أبقی فِی الاُلفَةِ، و أثبَتُ فِی المَوَدَّةِ.»^۱۷

۷. فروتنی

از دیگر راه‌های ایجاد محبت، برخورد متواضعانه با مردم است. امیرالمؤمنینعلیهالسلام می‌فرمایند: «ثَمَرَةُ اَلتَّوَاضُعِ اَلْمَحَبَّةُ.»^۱۸ در ادامه به برخی از رفتار های متواضعانه که در روایات اهل بیت علیهمالسلام^۱۹ به آن اشاره شده است میپردازیم:

1. پیشی‌گرفتن در سلام بر دیگران؛

2. نشستن در پایین مجلس. البته در برخی مناطق، نشستن امام را در پایین مجلس، توهین به لباس روحانیت می‌دانند و اصرار بر بالانشستن امام می‌کنند؛ لذا امام باید با توجه به موقعیت رفتار کند؛

3. بی‌توجهی به تعریف و تمجید مردم درباره او؛

4. دوری از تجملات و پوشیدن لباس‌های فاخر و گران‌قیمت. البته این منافاتی با تمیز و مرتب‌بودن ظاهر امام ندارد.

۸. راست‌گویی و صداقت

امام جماعت باید در گفتار و رفتار و نیات خود آن‌چنان صادق باشد تا مردم او را به این خصوصیت بشناسند. صداقت سبب اعتماد مردم به امام و محبوبیت او در بین مردم می‌شود. امام علی علیه‌السلام میفرمایند : «یَکْتَسِبُ الصّادِقُ بِصِدْقِهِ ثَلاثا: حُسْنَ الثِّقَةِ بِهِ، وَ الْمَحَبَّةَ لَهُ، وَ الْمَهابَةَ عَنْهُ» ^۲۰

۹. نرم‌خویی با مردم

نرمش و ملایمت، سکوی پرش بسیار مؤثری برای دستیابی به اهداف بلند است. رمز موفقیت پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله و آنچه باعث گرایش مردم به او شد اخلاق، نرمی و تواضع ایشان بود. نرم‌خویی قدرت تأثیرگذاری انسان را مضاعف کند. در حدیثی از امیرالمؤمنین علیهالسلام آمده است: «مَنْ لَانَ عَودُهُ کَثُفَتْ اَغصَانُهُ»؛^۲۱ آن‌که چوب درختش نرم باشد [خلق و خویش نیکو است] شاخه‌های او [دوستانش] فراوان است. اگر کسی نرم‌خو باشد مردم به او متمایل شده و همچون شاخه‌هایی قوی برای یاری او خواهند آمد. البته باید گفت که نرمیِ ناشی از ضعف و سستی در برابر ظالم، مذموم است و زیبنده پرهیزگاران نیست. ازاین‌رو، حضرت علی علیهالسلام فرمودند: «حَزماً فِی لِینٍ.»^۲۲ سخن ایشان به این معناست که با اراده و قاطعیت و منطبق با ارزش‌ها نرم‌خویی کنید، نه از روی ترس و ضعف در مقابل افراد.

۱۰. بی‌رغبتی به داشته‌های مردم

رفتار امام این‌گونه نباشد که مردم احساس کنند چشم به مال آنان دارد یا انتظار تأمین مالی از جانب مردم را دارد. مثلاً هنگام خروج از مجالس ختم یا روضه طوری برخورد نکند که انتظار دریافت هدیه دارد. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نیز یکی از آثار بی‌رغبتی به داشته‌های مردم را محبوبیت بین مردم می‌دانند و می‌فرمایند: «وَازْهَدْ فِیمَا فِی أَیْدِی النَّاسِ یُحِبَّکَ النَّاسُ.»^۲۳

۱۱. انتقادپذیری

انتقاد در ابتدا شاید موجب تلخی و تندی شود؛ اما تلخیِ نخستین آن با دستاوردهای شیرینش از میان می‌رود. توجه به انتقاد وارد و بجا، منجر به رفع عیوب و محبت و دوستی می‌شود.^۲۴ البته در صورت واردنبودن انتقاد، با توجیه‌کردن منتقد، ذهنیت اشتباه از بین می‌رود و محبت و دوستی ایجاد می‌گردد. به همین خاطر است که امام کاظم علیهالسلام می‌فرمایند: «... وَ سَاعَةً لِمُعَاشَرَةِ الْإِخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِینَ یُعَرِّفُونَکُمْ عُیُوبَکُمْ وَ یُخْلِصُونَ لَکُمْ فِی الْبَاطِنِ»؛^۲۵ بخشی از زمان را برای رفت‌وآمد با برادران دینی و معتمدی اختصاص دهید که کاستی‌ها و سستی‌هایتان را به شما معرفی می‌کنند و در باطن برای شما اخلاص می‌ورزند.