قداست مسجد در فرهنگ اسلامی: ریشه‌ها و دلایل

قداست در لغت به معنی طهارت است. طهارت از عیب، نقص، پلیدی و بیشتر به طهارت معنوی نظر دارد تا پاکیزگی جسمانی.^۱ در عرف و اصطلاح دین «قداست» دو گونه است:

1. قداست بالذات که مخصوص خداوند است، یعنی ذات، صفات و افعال خداوند از هرگونه عیب و نقص منزّه است.

2. قداست بالغیر که در مورد غیر خداوند مطرح میشود و دو منشاء دارد.

الف) انتساب به خدا: بعضی از امور ازآن‌رو که جهت یا نسبت ویژهای به خداوند پیدا میکند و وصف یا اوصاف الهی ویژهای به خود میگیرد، مقدس می‌شود، مانند کعبه که «بیت‌الله» نامیده شده، و قرآن که «کلام‌الله» نام دارد، و پیامبر که «رسول‌الله» است، و امام که «حجّة الله» است و برخی از روزها که «ایام‌الله» نامیده شده است و...^۲و در نتیجه دارای آثار، احکام و آداب خاصی می‌باشد.^۳

ب) تشریع بعضی اعمال و اتفاق خاص: قداست مکان‌ها و زمان‌ها گاهی به‌خاطر انتساب ویژۀ آنها به رخداد مقدسی است که در آنها واقع شده، یا مناسک و عبادات ویژهای است که در آنها تشریع گردیده است. مانند مسجد به علت تشریع اعتکاف و بیت‌الله الحرام به علت تشریع طواف و شب قدر به علت نزول قرآن و...

با توجه به مطالب فوق، ابتدا دلایل قداست مسجد و پس از آن به بیان دلایل نفی قداست از کلیسا و کنیسه می‌پردازیم. مسجد از دو جهت دارای قداست است:

۱. انتساب آن به خدا (روشن است این قداست، اعتباری و برخاسته از مقبولیت اجتماعی نظیر معابد هندوها نیست.)

۲. تشریع برخی از عبادات در آن.

در ادامه به ذکر برخی از آیات و روایات در زمینه قداست مسجد می‌پردازیم.

مسجد برای خدا و محل یاد اوست.

«وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا»^۴

و مساجد ویژه خداست، پس هیچ‌کس را باخدا مپرستید.

مسجد محبوب خداست.

قال رسول‌الله (ص) لجبرئیل: «ای البقاع احب الی الله تبارک‌وتعالی؟ قال: المساجد^۵»

رسول خدا (ص) به جبرئیل فرمود: کدام زمین‌ها در نزد خداوند تبارک‌وتعالی، دوست‌داشتنی‌تر هستند؟ گفت: مسجدها... .

مسجد محل برکت و امان است.

عَنِ اَلنَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ: «... وَ مَنْ أَحَبَّ اَلْقُرْآنَ فَلْيُحِبَّ اَلْمَسَاجِدَ فَإِنَّهَا أَفْنِيَةُ اَللَّهِ وَ أَبْنِيَتُهُ أَذِنَ فِي رَفْعِهَا وَ بَارَكَ فِيهَا مَيْمُونَةٌ مَيْمُونٌ أَهْلُهَا مُزَيَّنَةٌ مُزَيَّنٌ أَهْلُهَا مَحْفُوظَةٌ مَحْفُوظٌ أَهْلُهَا هُمْ فِي صَلاَتِهِمْ وَ اَللَّهُ فِي حَوَائِجِهِمْ هُمْ فِي مَسَاجِدِهِمْ وَ اَللَّهُ مِنْ وَرَائِهِم.»^۶

... و دوست دار قرآن بایستی دوستدار مساجد نیز باشد. چرا که مسجد محضر و خانههای خداوند است که خود فرمان به برپای آنها داده و آنرا مبارک گردانیده. مساجد فرخنده و اهل آن نیز فرخندهاند. مساجد و اهل آن هر دو آراسته و محفوظند. اهل مسجد هنوز در حال نماز هستند که خداوند حوائج آنان را رفع مینماید. آنان در مسجدند و خداوند پشتیبان و یاور آنهاست.

مساجد محل ریختن خون اولیاء الهی است.

عن ابی عمیر، عن بعض اصحابه قال :«قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنِّي لَأَكْرَهُ الصَّلَاةَ فِي مَسَاجِدِهِمْ فَقَالَ لَا تَكْرَهْ فَمَا مِنْ مَسْجِدٍ بُنِيَ إِلَّا عَلَى قَبْرِ نَبِيٍّ أَوْ وَصِيِّ نَبِيٍّ قُتِلَ فَأَصَابَ تِلْكَ الْبُقْعَةَ رَشَّهٌ مِنْ دَمِهِ فَأَحَبَّ اللَّهُ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا فَأَد فِيهَا الْفَرِيضَةَ وَ النَّوَافِلَ وَ اقْضِ فِيهَا مَا فَاتَكَ»^۷

ابن ابی عمیر از عدهای نقل نموده که گفت: به امام صادق (ع) گفتم: من اقامۀ نماز را در مساجد ایشان (دیگر مذاهب و ادیان) مکروه میدارم. فرمود: چنین مکن، زیرا هیچ مسجدی نیست مگر اینکه به روی قبر پبامبری یا وصی او که به قتل رسیده است ساخته شده باشد. و قطرهای از خون او بر آن نقطه از زمین ریخته شده باشد و خداوند دوست میدارد که در آن نماز خوانده شود. بنابراین، در آنهم نماز واجب و مستحب را ادا کن و هم نماز قضا شده است را بخوان.

مایه برکت و هدایت است.

«إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ»

یقیناً نخستین خانهای که برای [نیایش و عبادت] مردم نهاده شد، همان است که در مکه است، که پر برکت و وسیله هدایت برای جهانیان است.

با توجه به اینکه هیچ‌کدام از ریشه‌های قداست در کلیسا و کنیسه نیست، این اماکن تقدس ندارند، زیرا:

1. دین یهودیت و مسیحیت تحریف شده و محدود به بعثت پیامبر اسلام بوده و اعتقاد و ترویج و تبلیغ آن بعد از بعثت پیامبر اکرم مخالفت با خدا و نوعی انحراف تلقی میشود؛ لذا معابد آنها هم دارای قداست نمی‌باشند.^۸

2. یهودیت و مسیحیت امروز دارای عقاید مشرکانه هستند و نسبتی با خدا ندارند؛ لذا معابد آنها که محل ترویج عقاید و اعمال شرک‌آلود است، دارای قداست نیستند.^۹