نقش مسجد در زندگی انسان

مسجد دارای آثار و برکاتی است ^۱ که غالباً مترتب بر حضور در آن است و این آثار در اماکن دیگر یا اصلاً وجود ندارد و یا با این کیفیت و به صورت یکجا یافت نمی‌شود. در اينجا به برخی از آثار و برکات مسجد اشاره می‌شود:

1. آثار معنوی

مسجد با استفاده از ظرفیت‌ها و فرصت‌های متعدد و متناسب با استعداد افراد، تأثیرات معنوی شگرفی مانند کسب نورانیت از مسجد، ^۲ آرامش، امید و نشاط معنوی را در کسانی که در آن حضور پیدا می‌کنند دارد. منشأ اين نورانيت و  معنويت را مي‌‌توان در عوامل زير يافت:

الف) قداست مسجد:

نفسِ حضور در مسجد، فارغ از هر عبادت و فعالیتی، دارای ارزش و فضیلت است و مورد تأکید اهل‌بیت: قرار گرفته است. پيامبر خدا6 به ابوذر فرمودند: «يا أبا ذَرٍّ، إنّ اللّه َ تعالى يُعطِيكَ ما دُمتَ جالِسا في المَسجِدِ بِكُلِّ نَفَسٍ تَنَفَّستَ دَرَجهًٔ في الجَنّهِٔ، و تُصَلِّي علَيكَ الملائكهُٔ، و تُكتَبُ لَكَ بِكُلِّ نَفَسٍ تَنَفَّستَ فيهِ عَشرُ حَسَناتٍ، و تُمحى عنكَ عَشرُ سَيّئاتٍ؛ ^۳ اى ابوذر! تا زمانى كه در مسجد نشسته‌ای خداوند متعال به تعداد هر نفسى كه می‌کشی، يك درجه در بهشت به تو می‌دهد و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و براى هر نفسى كه در مسجد می‌کشی ده حسنه برايت نوشته می‌شود و ده گناه از تو پاک می‌گردد.»

ب) اقامة نماز:

مسجد محل ذکر خداست ^۴ و مهم‎ترین کاربرد و اساس بنای مسجد، برگزاری نماز است که بالاترین ذکر محسوب می‌شود ^۵ و بیشترین اثر معنوی و مادی را دارد.

ج) برگزاری مراسم عبادی:

مانند موالید و مراثی اهل‌بیت:، دعا، تلاوت قرآن، احیاي شب‌های قدر و اعتکاف..

2. آثار تربیتی

الف) تقویت فضائل اخلاقی: ^۶

حضور در مسجد در تقویت فضائلی مانند ایثار و فداکاری، پرهیز از روحیه اشرافی‌گری و کاهش فاصله طبقاتی مؤثر است. ^۷

ب) جلوگیری از فساد و فحشا:

حضور در مسجد حضور در ميان خوبان و هم‌نشيني با آنان است. اين حضور و هم‌نشيني ناخودآگاه در رفتار انسان تأثير گذار است و او را از بدهي‌ها باز مي‌دارد و به سوي خوب‌ها سوق مي‌دهد. ^۸

امير مؤمنان علي7 فرمودند: «مَنِ اختَلَفَ إلى المَسجِدِ أصابَ إحدَى الثَّماني:... أو كَلِمَهًٔ تَرُدُّهُ عن رَدىً، أو يَسمَعُ كَلِمَهًٔ تَدُلُّهُ على هُدىً، أو يَترُكُ ذَنبا خَشيَهًٔ أو حَياءً؛ ^۹ هركس به مسجد آمد و شد كند، به يكى از اين هشت چيز دست يابد:...، يا سخنى كه او را از هلاكت برهاند، يا شنيدن جمله‌ای كه او را به هدايت رهنمون شود، يا آن كه گناهى را از ترس و يا شرم ترك گويد.

امام رضا 7 نيز يکي از فلسفه‌هاي نماز جماعت را پيشگيري از گناه و معصيت خداي تعالي دانسته‌ و فرموده‌اند: «إنّما جُعِلَتِ الجَماعَهُٔ... و الزَّجرِ عن كثيرٍ مِن مَعاصِي اللّه ِ عَزَّ و جلَّ؛ ^۱۰ نماز جماعت براي از آن رو وضع شده است تا... انسان را از  بسيارى از معاصى خداوند عزّ و جلّ باز دارد.

ج) ایجاد انگیزة خدمت‌رسانی و گره‌گشایی:

مجالس موعظه ^۱۱ انگیزة شرکت‌ کنندگان را نسبت به خدمت ‌رسانی به دیگران تقویت نموده و از طرفی خیریة مسجد، زمینة این توفیق را برای مردم تسهیل می‌کند. ^۱۲

3. آثار علمی و آموزشی

محل آموزش امور دینی و پاسخگویی به سؤالات و شبهات: ^۱۳

حضور در جلسات سخنرانی و برنامه‌های آموزشی سبب یادگیری احکام، معارف دین، سبک زندگی، آداب و اخلاق اجتماعی است.

4. آثار تبلیغی و رسانه‌ای

الف) رسانه‌ای برای تبلیغ جبهه حق:

مساجد پایگاه خبری و تبلیغی مسلمانان و بهترین رسانه هستند؛ زیرا علاوه بر اینکه روش ارائة آن چهره به چهره است ^۱۴ ، محتوای آن از اتقان بیشتری برخوردار است و انطباق بیشتری با احساس، عقل و فطرت دارد. ^۱۵

ب) اطلاع ‌رسانی مطمئن و اثر گذار:

حضور در مسجد معمولاً زمینة کسب اطلاع دقیق‌تر از اخبار سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی را فراهم نموده و در نتیجه قدرت تجزیه‌ و تحلیل مناسب آن را افزایش می‌دهد.

5. آثار اجتماعی

الف) وحدت و انسجام‌ بخشی:

مسجد از جهت محتوا و نوع فعالیت‌ها وحدت‌بخش است؛ مثلاً در یک وقت خاص به وسیلة اذان همه دعوت می‌شوند و به یک جهت نماز می‌خوانند. این اثر به ویژه در کشورهای غیر مسلمان بسیار برجسته است؛ چراکه بهترین و در دسترس‌ترین محوری که مسلمانان حول آن جمع می‌شوند مسجد است. ^۱۶

ب) تقویت پیوندهای اجتماعی و زمینه ‌سازی ظهور:

مسجد باعث تألیف قلوب و استحکام پیوندهای اجتماعی می‌شود. چنان‌که امیرالمؤمنین علی7 یکی از آثار رفت ‌و آمد به مسجد را به‌دست‌آوردن برادران دینی که خود موجب تقویت پیوندهای اجتماعی است، بیان می‌کنند. ^۱۷

مهم‎ترین اثر تقویت پیوندهای اجتماعی، زمینه‌ سازی برای ظهور امام زمان7 است؛ چراکه در برخی از روایات، شرط ظهور، پیوند و اجتماع قلوب مؤمنین معرفی شده است و بهترین مکان برای پیوند دل‌های مؤمنین مسجد است. ^۱۸

ج) ایجاد و تقویت روحیة تعاون و همبستگی ^۱۹ (همکاری): مشاهدات میدانی نشان می‎دهد، فعالیت و همکاری در موارد متعدد، مانند ایجاد تعاونی‌ها و گروه‌های جهادی جهت کمک به مردم در بلایای طبیعی، بیماری‌های فراگیر، واکسیناسیون بیشتر توسط مسجد انجام شده و مسجد در ایجاد و تقویت روحیة تعاون و همبستگی بسیار مؤثر است. ^۲۰

د) بهره‌مندی از خدمات مسجد:

از جمله خدمات قابل‌ارائه در مسجد، عبارت است از: مشاوره و راهنمایی دینی، رسیدگی به محرومان، بیماران، ایتام، زنان بی‌سرپرست و تهیه جهیزیه.

ه) حل ‌و فصل دعاوی و منازعات و اصلاح ذات ‌البین: ^۲۱  میانجی‌گری بین اقشار و صنوف مختلف در مسجد امتیازاتی دارد از جمله: تقویت روحیة فداکاری و گذشت و مدارا، رضایت طرفین به حکمیت امام و قبول پیشنهادهای او، حفظ آبرو و کرامت اشخاص، حذف هزینه‌های جاری در دادگاه‌ها.

6. آثار سیاسی

تقویت نظام اسلامی و تحقق منویات حاکم دینی:

مساجد می‌توانند با شبکه ‌سازی و هم‌افزایی به تحقق منویات حاکم دینی کمک نموده و همچنین بازوهای قدرتمند نظام اسلامی در جنبه‌های مختلف باشند. مثلاً می‌توانند در تربیت نیروی انسانی مؤمن، متعهد و انقلابی کمک کنند و علاوه بر مطالبه‌گری، بر اقدامات مسئولین نظارت و آنان را در انجام بهتر مسئولیت یاری نمایند و در بحران‌های کشور همانند سیل، زلزله و جنگ به کمک نظام بشتابند.