مردم دوست دارند اموال خود را وقف یا وصیت به ثلث کنند؛ اما نمیدانند چه چیزی را و چگونه وقف یا وصیت کنند تا آثار و برکات بیشتری داشته باشد. از این رو از امام راهنمایی میخواهند. در این شرایط امام مسجد چه کند؟
الف) بیان ویژگیهای موضوعات مناسب برای وقف و وصیت:
۱. متناسب با توان مالی و روحیات فرد باشد.
مثلاً برخی علاقهمند هستند که اموال خود را در موضوعات علمی مثل حوزۀ علمیه یا مدرسه و... وقف یا وصیت کنند و برخی در اماکن مذهبی مثل مسجد و حسینیه و بقاع متبرکه و... و برخی در خدمات اجتماعی مثل ساخت مراکز تفریحی و برخی در حوزۀ سلامت مثل درمانگاه و بیمارستان و....
۲. مورد نیاز مردم محله و مسجد باشد.
بهعنوان مثال اگر نیاز مردم محله یا مسجد چند موضوع بود، اولویتها لحاظ شود. بهعنوان نمونه در محلی که نیاز به سالن ورزشی، پارک تفریحی و درمانگاه وجود دارد، ساخت درمانگاه اولویت بیشتری دارد.
۳. حتیالمقدور عامالمنفعه بوده و مختص به افراد خاص نباشد.
مثلاً وقف یا وصیت برای مسجد و حسینیه یا درمانگاه عامالمنفعه است؛ برخلاف وقف یا وصیت برای سادات موسوی یا طلاب یک مدرسه یا منطقۀ خاص. همچنین هر چه نیت وقف یا وصیت عامتر باشد، اجراییتر خواهد بود. مانند آنجا که برای مخارج مسجد یا روضهخوانی سیدالشهدا باشد؛ برخلاف جایی که برای روشنایی مسجد یا چایی و قند روضهخوانی دهۀ اول محرم یا شربت در روز عاشورا وقف یا وصیت مینماید. (مشکل جایی است که عاشورا مصادف با چلۀ زمستان بشود.)
۴. متولی یا وصی مناسب داشته باشد.
ویژگیهای متولی یا وصی مناسب: فرد یا افراد حقیقی یا حقوقی که امین باشند، آگاهی، توانایی، انگیزه و زمان کافی برای حفظ و رسیدگی و اجرای نیت واقف یا موصی را داشته باشند.
۵. جایگزینهای مناسب داشته باشد.
مثلاً اگر برای فرش وقف یا وصیت میکند، ذکر کند که اگر مازاد بر نیاز مسجد بود، برای موارد دیگری که در مسجد نیاز است، هزینه شود.
۶. متولی، ذینفع باشد.
مثلاً یکدهم درآمدهای یک کارخانه یا محصولات زمین کشاورزی که وقف مسجد شده است، به متولی تعلق گیرد. البته در این زمینه رعایت حد تعادل لازم است؛ چراکه اگر حق متولی زیاد باشد، باعث طمعکردن برخی افراد میشود و درصورتیکه خیلی کم باشد باعث بیانگیزگی متولی در حفظ و نگهداری موقوفه میشود.
۷. حتیالمقدور تعمیر و نگهداری آن دشوار و هزینهبردار نباشد.
بهعنوان نمونه اگر خودرو وقف یا وصیت شود، نگهداری آن نیاز به هزینه دارد و بهتدریج از بین میرود. برخلاف زمین یا مغازه که نگهداری آن هزینههای چندانی ندارد.
۸. موقوفه یا مورد وصیت دارای مناقشه، اختلاف و درگیری نباشد. مانند ملک موروثی که مورد اختلاف ورثه است.
ب) معرفی نمونههای مناسب برای وقف و وصیت:۱
1. زمین یا ساختمان جهت ساخت اماکن تفریحی۲، سالن ورزشی، منزل برای زوجهای جوان یا خانوادههای پرجمعیت و...
۲. ایجاد اشتغال، تسهیل ازدواج، تبلیغ فرزندآوری، ترویج فرهنگ شهادت و شهادتطلبی، درمان و سلامت و....
۳. ساخت سالن برای برگزاری مجالس مؤمنان؛ مانند جهت ولیمه دادن مهمانان زائران حج یا کربلا یا برگزاری جشنهای عروسی مؤمنانه و....
۴. بخشی از کارخانه۳ یا زمینهای کشاورزی یا باغات که محصولات یا درآمدهای آن برای کمک به امور فرهنگی مسجد و محله باشد؛ همچون هزینه کردن در مراسم مذهبی و خرید اقلام فرهنگی یا کمک به فرهنگسازی ازدواج جوانان و فرزندآوری و....
۵. وسایل مورد نیاز برای مسجد؛ مثل منبر، وسایل گرمایشی و سرمایشی، فرش و سجاده، جاروبرقی، وسایل مورد نیاز برای تدریس و آموزش همچون رایانه، نرمافزارها، صفحهنمایش، پروژکتور و....
۶. وسایل مورد نیاز برای اماکن عمومی؛ مانند چراغ روشنایی برای جادههای تاریک و خطرناک یا کاشت درخت و ایجاد فضای سبز یا آبسردکن برای بازارچهها و محل تردد مردم و....
ج) کیفیت ایجاد موقوفات:
با توجه به اینکه عدم دقت برخی از واقفان باعث سوءاستفاده یا از بین رفتن موقوفات شده است، جهت ایجاد موقوفاتی با قابلیت استفادۀ دائمی رعایت نکات زیر لازم است:
۱. در نوشتن وقفنامه، شرایط موقوفه، متولی، منافع و محل استفاده بهصورت شفاف قید شود.
۲. در وقفنامه قید شود، متولی حق ندارد برای موقوفه قرارداد اجارۀ طولانیمدت منعقد کند.
۳. درصورتیکه موقوفه زمین (عرصه) بدون بنا (اعیان) است متصرفان حق ساختوساز نداشته باشند و این حق منحصراً در اختیار متولی وقف باشد.
۴. واقف برای موقوفه متولی امینی را مشخص نماید و برای بعد از متولی هم متولیانی را معین کرده یا نحوۀ تعیین را مشخص نماید۴؛ مانند آنچه در وصیت حضرت زهرا (سلاماللهعلیها) آمده است.۵
هنوز دیدگاهی برای این مسئله ثبت نشده است.
