اگر برای امامت جماعت به مسجدی دعوت شدم، در بدو ورود به مسجد یا در اولین جلسه با هیئتامنا باید برای تأمین معیشت خود قراردادی تنظیم کنم یا هرچه از طرف هیئتامنا پرداخت شد بدون شرط قبول کنم؟ چرا که اگر از ابتدا قراردادی تنظیم نشود، ممکن است باعث اختلاف یا باعث کاهش انگیزۀ من بهعنوان امام جماعت شود.
مردم از امام محله انتظار دارند در کنار اقامۀ نماز کارهای دیگری نیز از جمله تبلیغ و سخنرانی، امور مربوط به عقد و ازدواج، امور مربوط به دفن و کفن و برگزاری مراسم ختم و... را نیز انجام دهد. آیا من بهعنوان امام جماعت میتوانم در قبال این امور اجرتی دریافت کنم؟ با توجه به اینکه پرداخت حقالزحمه امثال این امور ضابطۀ خاصی نداشته و در هر محله متفاوت است، چه راهکاری در راستای احقاق حق من و پرداختکنندگان پیشنهاد میکنید؟
گرفتن پول در قبال انجام واجبات ـ هرچند کفایی ـ اشکال دارد؛ ولی گرفتن مزد در قبال انجام مقدمات واجب (در صورت مالیت عرفی) و مستحبات اشکالی ندارد.۱ با توجه به اینکه اغلب موارد مذکور، نیاز به مقدماتی چون هزینۀ ایابوذهاب دارند و همچنین همراه با انجام مستحبات است۲؛ لذا در خواست مزد اشکال شرعی ندارد.
البته با توجه به حساسیت جامعه نسبت به مساجد و روحانیت و همچنین تبلیغات سویی که دشمنان اسلام به کمک رسانههای خود در این زمینه علیه روحانیت انجام میدهند، یافتن یک ضابطۀ واحد برای چگونگی دریافت حقالزحمه و تأمین هزینۀ زندگی امامان مسجد کاری دشوار و ضوابط آن اقتضایی است. ولیکن با رعایت اصول و نکاتی میتوان از آسیبهای احتمالی جلوگیری نمود که در ادامه به بیان برخی از اصول و نکات میپردازیم.
۱. اصل بر این است که امام ابتدا و بهصورت مستقیم میزان حقالزحمه را تعیین نکند.
با توجه به سیرۀ علما و بزرگان دین که از تعیین حقالزحمه در این امور خودداری میکردند، امام نباید به کارهای طلبگی خود نگاه معاملهای و مادی داشته باشد و همانند کاسبان چرتکه انداخته و چانه بزند. البته اگر از طرف هیئتامنا یا سازمان دعوتکننده مبلغی بهعنوان حقالزحمه پیشنهاد شد، پذیرش آن اشکالی ندارد.
لازم به ذکر است طبیعت مادی انسان، درصورتیکه چندین بار دچار بیمهری مردم و تنگی در معیشت گردد، امام را بهسوی درخواست هزینه و تعیین آن میکشاند. از این رو نیاز است امام، برای التزام به این اصل در چنین شرایطی چارهای بیندیشد و الا نفس وی بهتدریج دلایل فراوانی برای تعیین حقوق از مردم ـ هرچند شرعی ـ خواهد یافت. بدین منظور پیشنهاد میشود امام به نکات زیر توجه نماید:
رزّاقیت الهی:
توجه امام به این نکته که اگر به دنبال رسیدگی به نیازهای مادی و معنوی مردم باشد، خدا روزی او را تأمین میکند؛ چرا که خداوند روزی کسی که به دنبال تأمین نیازهای مردم باشد را تضمین کرده است.۳
جایگاه و آثار و برکات معنوی امامت مسجد و پرهیز از نگاه شغلی و اداری به آن:
امامت مسجد را یک توفیق بلکه یک وظیفه بداند و در مقام ارزشگذاری به آثار و برکات معنوی امامت مسجد ـ بهویژه تبلیغ دین۴ توجه کند و مقدار حقالزحمه را ملاک ارزش کار خود قرار ندهد. این مهم را بهصورتهای مختلف به خود متذکر شود.
فرصت بیبدیل تبلیغ در نظام جمهوری اسلامی ایران:
امام باید به خویش متذکر شود که خداوند به برکت نظام جمهوری اسلامی ایران بستری فراهم نموده است تا بهراحتی به تبلیغ دین خدا بپردازم که در طول تاریخ، بسیاری از انبیا و معصومین و بزرگان دینی از این فرصت محروم بودهاند. لذا صرف وجود بستر تبلیغ، نعمت بزرگی است حتی اگر فایدۀ مالی نداشته باشد.
هویت طلبگی:
امام جماعت به هویت طلبگی خود توجه نماید و دائماً به خود متذکر شود که سرباز امام عصر (عج) است. جنس کارش مادی نیست که انتظار دریافت هزینه از مردم داشته باشد و اصولاً شأن و منزلت امام اینقدر بالاست که طرفحساب او امامزمان (علیهالسلام) میباشد؛ لذا در صورت بیمهری مردم، آن را جزئی از زندگی خود در مسیر سربازی امامزمان ببیند و برای کار خود حقالزحمه تعیین نکند.
پیشنهاد میشود برای حفظ هویت طلبگی به نکات زیر توجه شود:
۱. حتیالمقدور امام جماعت رابطۀ خود با حوزۀ علمیه را قطع نکند و در مقابل نیز مدیران حوزه برای امام جماعت برنامهای مستمر داشته باشند تا رابطۀ امام با حوزه قطع نشود.
۲. امام با دیگر طلبههای منطقه در ارتباط باشد و از جمع آنان فاصله نگیرد.
۳. برنامههایی برای ارتباط مستمر با علمای ربانی و مجالست با آنان و مطالعۀ سیرۀ آنها داشته باشد.حتیالامکان از همنشینی با اشراف، ثروتمندان و دمخور شدن و استفادۀ از اطعام و پذیرایی آنان پرهیز کند؛ زیرا بهتدریج خلقوخوی او را بهسوی دنیاگرایی میکشاند۵ (هر چند حلال بوده و مشکل شرعی نداشته باشد).
عدم انتظار دریافت حقالزحمه:۶
اگرچه اکثر افراد نسبت به روحانیت و ارزش و اثر فعالیتهای تبلیغی واقف هستند و به بهانههای مختلف بستر تأمین نیازهای اقتصادی امام را تأمین میکنند، اما عدهای تبلیغ امام در مسجد را اصلاً کار نمیدانند و هزینه پرداخت نمیکنند. از این رو امامان باید این تفاوتها را بپذیرند و از همان ابتدا انتظار پرداخت هزینه نداشته باشند تا در صورت عدم پرداخت حقالزحمه، ناراحت یا دلسرد نگردند.
مراقبت بر وسوسههای نفسانی و شیطانی:
گاهی اوقات با دیدن هزینههای مردم جهت اطعام مجالس، هدیۀ مادحین و ذاکرین و... چنین میپنداریم که در مقابل این معضل فرهنگی اقداماتی لازم است. لذا به ذهن میرسد، مناسبترین راه تعیین قیمت است که این خود وسوسۀ شیطان و موجب وهن روحانیت و فاصله گرفتن مردم است. ضمناً این سؤال پیش میآید که چرا این میزان احساس وظیفه در سایر معضلات فرهنگی دیده نمیشود.
۲. نسبت به پرداخت حقالزحمه امام فرهنگسازی شود.
راهکارها:
امامجمعه یا سازمانهایی که وظیفۀ اعزام مبلغ را برعهده دارند، عوامل مساجد و بانیان مجالس را نسبت به حقالزحمه امام جماعت توجیه نمایند و خود نیز هر از چند گاهی پیگیر این مسئله باشند تا معیشت امام بهصورت عزتمندانه تأمین شود.
امام در صورت پرسش از وضعیت معیشت ائمۀ جماعات و طلاب، با ملاحظه شرایط۷ و در جمعهای خصوصی در مورد کیفیت معیشت خود و وجوه دریافتی توضیح دهد تا چنین تصور نشود که از اداره یا ارگانی هزینۀ هنگفتی دریافت میکند.
عوامل مسجد و افراد تأثیرگذار و موجه مانند علما و معتمدان محله، آثار و برکات دنیوی و اخروی تأمین معیشت امام جماعت و پیامدهای ترک آن را برای مردم تشریح کنند.
روحانیون مطرح وقتی در مساجد دعوت میشوند به تکریم امام جماعت آن مسجد بپردازند و شأن و منزلت امام جماعت را برای مردم بیان کنند.
اگر امام بهصورت پارهوقت در مسجد فعالیت میکند، آثار و برکات مسجد تراز را برای مردم بیان نماید. در این صورت مردم بهصورت خودجوش در تأمین معیشت امام جهت رساندن مسجد به مسجد تراز تلاش خواهند کرد.
۳. عوامل مسجد نسبت به حفظ عزت امام و مسجد توجیه شوند.
گاهی عوامل مسجد نوع تعامل با امام را نمیدانند و کارهایی میکنند که باعث تضعیف شأن امام میشود؛ لذا عوامل مسجد و گاهی مردم نیاز به توجیه و آموزش در امور زیر دارند:
جمعآوری حقالزحمۀ امام در بین دو نماز یا هنگام سخنرانی و در حضور وی صورت نگیرد.
حتیالمقدور از بانیان و خیرین خاص جمعآوری شود.
در هنگام دریافت کمک، مردم را در رودربایستی و فشار روانی قرار ندهند.
پرداخت به امام در منظر عمومی نبوده و مخفیانه باشد.
نکته: توجیه مردم و عوامل مسجد نسبت به آداب جمعآوری هزینه و پرداخت آن به امام حتیالمقدور توسط فرد دیگری غیر از امام انجام شود. مثلاً امامجمعه یا مسئول ادارۀ تبلیغات یا یکی از ریشسفیدان یا یکی از عوامل مسجد که اقتضای زندگی طلبگی را درک میکند، این کار را انجام دهد.
۴. امام مسجد مردم را به دریافت خدمات رایگان عادت ندهد. امام سعی کند با تعارفهای بیجا مردم را به دریافت خدمات رایگان و نادیدهگرفتن نیازهای اقتصادیاش عادت ندهد.۸
هنوز دیدگاهی برای این مسئله ثبت نشده است.
